Pomniki oszpecone, relacje napięte. Polska wobec kolejnych aktów wandalizmu z napisami gloryfikującymi UPA
Kilkanaście polskich pomników, w tym upamiętniające ofiary II wojny światowej, stało się celem wandali. Napisy wychwalające Ukraińską Powstańczą Armię pojawiły się od Poznania po Warszawę, wszczynając dyskusję o bezpieczeństwie miejsc pamięci i stosunkach z sąsiadem.
Od połowy listopada polska policja zaangażowana jest w poszukiwanie sprawców fali aktów wandalizmu, które dotknęły ponad kilkanaście pomników w całym kraju. Na zabytkowych miejscach pamięci, w tym na Pomniku Bohaterów Getta w Warszawie, pojawiły się czerwone napisy wychwalające Ukraińską Powstańczą Armię, organizację, którą Polska kojarzy przede wszystkim z masakrami civili.
Szerokie uderzenie na polskie miejsca pamięci
Pierwsza fala wandalizmu została zgłoszona w początkach listopada w zachodnim mieście Poznaniu, gdzie na trzech pomnikach II wojny światowej namalowano graffiti z napisem "Glory to the UPA". Od tamtego czasu akty dezubekizacji rozeszły się znacznie szerzej. Nieznani sprawcy umieścili czerwone hasła "Slava UPA" na Pomniku Bohaterów Getta przy Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN oraz pomniku Żołnierzy 1 Armii Wojska Polskiego w Warszawie. W ostatnich dniach podobne hasła umieszczono na pomnikach w Warszawie, Gdańsku, Gdyni i Poznaniu.
Skala zajawu zwróciła uwagę oficjalnych przedstawicieli. Prezydent Warszawy Rafał Trzaskowski poinformował o usunięciu napisów i zasugerował, że dewastacje mogą być częścią zaplanowanej prowokacji. Jego rozumowanie znajduje oparcie w obserwacjach dotyczących koordynacji tych aktów.
Śledztwem zajęła się policja, aresztowano nastolatka
W środę 11 listopada, w Gdańsku, pod zarzutem niszczenia pomników i propagowania ustroju totalitarnego, zatrzymano 17-letniego obywatela Ukrainy, na którego polecenie napisy "Slawa UPA" pojawiły się na siedmiu pomnikach w Trójmieście. To był przełom w sprawie, jednak nie rozstrzygnął jej całkowicie.
Śledztwa prowadzone przez polskie organy ujawniły nowe problemy. Ustalili, że na jednym z kanałów komunikatora Telegram pojawiła się oferta zapłaty 500 dolarów za umieszczenie napisu "Sława UPA" na pomniku w Poznaniu. Struktura tej operacji wskazuje na skoordynowanie działań wykraczające poza spontaniczny wandalizm.
Problem tożsamości, dwa spojrzenia na historię
Bieg spraw odsłania głębokie różnice w interpretacji historii między Polską a Ukrainą. Podczas gdy UPA jest pamiętana przez wielu na Ukrainie za walkę o niezależność od narzuconej przez Moskwę władzy sowieckiej, w Polsce wiąże się przede wszystkim z masakrami Wołyńskimi, w których około 100 tysięcy polskich cywilów, głównie kobiet i dzieci, zostało zabitych w ramach czystki etnicznej.
To fundamentalne rozróżnienie leży u podstaw zarówno znaczenia pomników, które zostały zaatakowane, jak i emocji towarzyszących tym czynom. Pomnik Bohaterów Getta stanowi szczególną wrażliwość, upamiętniając Żydów stawiających zbrojny opór hitlerowcom w warszawskim getcie podczas II wojny światowej. Jego obezwładnienie napisami gloryfikującymi organizację odpowiedzialną za zbrodnie wobec polskiego ludności stanowi szczególną obrazę dla polskiej pamięci zbiorowej.
Dyplomacja w tle, teorie spiskowe na powierzchni
Polska winna oficjalna krytykę kieruje w stronę działań koordynowanych. Ambasada Ukrainy w Warszawie wydała oświadczenie odnosząc się do sprawy. Akt wandalizmu potępiła Ambasada Ukrainy w Polsce, oceniając go jako przejaw wojny hybrydowej. Jednocześnie, jak donoszą źródła ukraińskie, Ambasada Ukrainy w Warszawie potępiła wandalizm i zrzuciła winę na Rosję, którą polskie władze oskarżały już o organizowanie prowokacyjnych działań.
Takie przypisywanie odpowiedzialności Rosji wskazuje na dodatkową warstwę interpretacyjną tych zdarzeń. Jeśli ukraińskie władze słusznie postrzegają te akty jako część operacji szkodziącej stosunkom polsko-ukraińskim, którzy byliby naturalnymi beneficjentami takiego stanu rzeczy, jeśli nie Kreml?
Konsekwencje dla Polaków na co dzień
Problem wandalizmu pomników dotyka bezpośrednio Polaków żyjących w miastach, gdzie te miejsca pamięci stanowią integralną część krajobrazu publicznego. Dla milionów obywateli zetknięcie się ze zniszczonym pomnikiem, szczególnie w tak prowokacyjny sposób, stanowi naruszenie godności. Służby miejskie w Warszawie szybko usunęły napisy, jednak złożoność problemu wykracza daleko poza takie działania naprawcze.
Bezpieczeństwo miejsc pamięci, historyczne edukowanie społeczeństwa i wrażliwość międzynarodowa to wyzwania, które teraz stoją przed władzami polskimi i ukraińskimi. Rozmowy dyplomatyczne mogą być jedynym sposobem na przywrócenie normalności w stosunkach, które ostatnio, szczególnie wobec aktów wrogości na polskich pomnikach, uległy znacznemu napięciu.



