Przełom w samorządowych budżetach. Zamiast deficytu nadwyżka dwa i pół miliarda złotych
Po dramatycznym 2023 roku samorządy Polski zamknęły 2024 z pierwszą od lat nadwyżką budżetową. Liczba jednostek borykających się z deficytem zmniejszyła się o połowę, a wydatki na inwestycje sięgnęły 86 miliardów złotych.
Nadwyżka zamiast czerwonych liczb
W czwartek podczas konferencji poświęconej perspektywom rozwojowym samorządów dyrektor Ministerstwa Finansów poinformował, że rok 2024 samorządy zamknęły nadwyżką budżetową w kwocie 2,2 mld zł. To zdecydowana zmiana w stosunku do poprzedniego roku, gdy samorządy zmagały się z głębokim kryzysem.
Poprzedni rok zakończył się bowiem z prawie 23 mld zł deficytu budżetowego. Przyczyny były poważne: podwyżka wynagrodzeń nauczycieli bez odpowiedniego wsparcia z budżetu państwa, a równocześnie zmniejszone wpływy z podatków. Wiele jednostek nie było w stanie opłacić pensji pracownikom edukacji, co groziło upadłością.
Rok 2024 przyniósł wyraźną poprawę. W stosunku do roku 2023 poprawie uległy wyniki budżetowe wszystkich kategorii samorządów, niezależnie od tego, czy to były gminy, powiaty czy województwa. To wynik zarówno lepszej koniunktury gospodarczej, jak i wsparcia z rządu.
Połowa samorządów wychodzi na prostą
Jedna z najważniejszych miar zdrowia finansowego samorządów to liczba jednostek, które zamykają rok na minusie. Nastąpił spadek liczby samorządów z deficytem operacyjnym, o ile na koniec 2023 roku takich samorządów było ponad 440, to na koniec 2024 jest ich 220. To dokładnie połowa mniej.
Oznacza to, że dziesiątki miast i gmin, które jeszcze rok wcześniej walczyły o przetrwanie finansowe, teraz mogą znowu myśleć o czymś więcej niż tylko utrzymaniu bieżących wydatków. Mogą inwestować w rzeczy ważne dla mieszkańców: drogi, szkoły, place zabaw, publiczny transport.
Liczby pokazują, jak dramatyczna była sytuacja. W 2024 r. było to 220 jednostek z deficytem, a rok wcześniej 440 samorządów. To wynika głównie z czterech czynników wsparcia, które uruchomił rząd.
Większe wpływy z podatków i nowe subwencje
Nadwyżka operacyjna samorządów w roku 2024 to ponad 35 mld zł i to jest nadwyżka ponad dwukrotnie lepsza od tej z roku 2023. To nie tylko inwestycje, ale przede wszystkim zdolność do bieżącego utrzymania usług publicznych, szkół, urzędów, pomocy społecznej.
Skąd się wzięły te pieniądze? Po pierwsze, wpływy z podatku dochodowego od osób fizycznych poszły wyraźnie w górę. Po drugie, rząd wprowadził dodatkowe wsparcie.
W ubiegłym roku uruchomiono po raz pierwszy subwencję rozwojową w kwocie 3,2 mld zł, zwiększono też poziom dotacji dla samorządów w obszarze wychowania przedszkolnego z poziomu 1,8 mld do 4,2 mld zł. To bezpośrednie działania, które miały ratować pracujące w kryzysie jednostki samorządu terytorialnego, szczególnie te odpowiadające za edukację najmłodszych dzieci.
Inwestycje idą w górę
Poprawa finansów samorządów przełożyła się na zwiększone wydatki na rzeczy, które mieszkańcy widać na ulicy. Wydatki majątkowe samorządów w 2024 to 86 mld zł. To nieznacznie mniej niż rok wcześniej, ale w kontekście całej sytuacji finansowej to dobry wynik.
Gdzie te pieniądze się poszły? Na budowę i modernizację dróg, przebudowy mostów, a także inwestycje w edukację i zieloną infrastrukturę. Warszawa buduje II linię metra, aktualnie w realizacji jest ostatni odcinek obejmujący 3 stacje na Bemowie, w 2024 r. rozpoczęła się budowa tuneli. To jeden z wielu spektakularnych projektów, które mogą toczyć się dzięki stabilizacji finansów.
W Płocku wśród najważniejszych inwestycji trzeba wymienić zakończenie budowy aquaparku, realizację szeregu inwestycji drogowych i infrastrukturalnych, jak ulica na Skarpie, ostatni odcinek ulicy Chopina, ulica Przemysłowa, oraz zakończenie budowy całego osiedla Miodowa Jary.
Co czeka samorządy w 2025 roku?
Choć rok 2024 przyniósł wyraźną poprawę, przed samorządami stoją nowe wyzwania. Ministerstwo Finansów 15 lipca 2024 roku przedstawiło propozycje zmian w finansowaniu jednostek samorządu terytorialnego w dialogu z samorządami i organizacjami zrzeszającymi samorządy. Te zmiany mają wejść w życie od 2025 roku.
Zmiany w opodatkowaniu nie będą się przekładać na wysokość wpływów do lokalnych budżetów i ułatwią planowanie inwestycji. To ma na celu zwiększenie stabilności i niezależności samorządów od decyzji rządu dotyczących podatków.
Rok 2024 pokazał jednak, że gdy rząd i samorządy współpracują i wspólnie szukają rozwiązań, nawet głębokie problemy finansowe da się pokonać. Teraz pozostaje pytanie, czy ta dobra passa utrzyma się także w kolejnym roku.



